اللّه نور السموات و الارض مثل نوره كمشكوة فيها مصباح المصباح فى
زجاجة الزجاجة كانها كوكب درى يوقد من شجرة مبركه زيتونة لا شرقية و لا
غربية يكاد زيتها يضى ء و لو لم تمسسه نار نور على نور يهدى الله لنوره
من يشاء و يضرب الله الامثال للناس و اللّه بكل شى ء عليم (35)
خدا نور آسمانها و زمين است نو را و همچون محفظه اى است كه در آن چراغى باشد، و
چراغ در شيشه اى، شيشه اى كه گويى ستاره اى است درخشان، و آن چراغ با روغن زيتى
صاف روشن باشد كه از درخت پر بركت زيتون (سر زمين مقدس ) گرفته شده باشد نه
زيتون شرقى و نه غربى، در نتيجه آن چنان صاف و قابل احتراق باشد كه نزديك است
خود به خود بسوزد هر چند كه آتش بدان نرسد، و معلوم است كه چنين چراغى نورش
دو چندان و نورى بالاى نور است، خدا هر كه را خواهد به نور خويش هدايت كند و
اين مثلها را خدا براى مردمى مى زند كه خدا به همه چيز دانا است (35).
معنا و مفادى كه آيات :
(الله نور السموات و الارض...)
متضمن آن است
اين آيات متضمن مقايسه مؤمنين به حقيقت ايمان با كفار است، مؤمنين را به
داشتن اين امتيازات معرفى مى كند كه به وسيله اعمال صالح هدايت يافته، و به
نورى از ناحيه پروردگارشان راه يافته اند كه ثمره اش معرفت خداى سبحان، و سلوك
و راهيابى به بهترين پاداش، و نيز به فضل خداى تعالى است، در روزى كه پرده از
روى دلها و ديده هايشان كنار مى رود.
به خلاف كفار كه اعمالشان ايشان را جز به سرايى بدون حقيقت راه نمى نمايد، و در
ظلماتى چند طبقه و بعضى روى بعض قرار دارند، و خدا براى آنان نورى قرار نداده،
نور ديگرى هم نيست كه با آن روشن شوند.
اين حقيقت را به اين بيان ارائه داده كه خداى تعالى داراى نورى است عمومى، كه
با آن آسمان و زمين نورانى شده، و در نتيجه به وسيله آن نور، در عالم وجود،
حقايقى ظهور نموده كه ظاهر نبود. و بايد هم اين چنين باشد، چون ظهور هر چيز اگر
به وسيله چيز ديگرى باشد بايد آن وسيله خودش به خودى خود ظاهر باشد، تا ديگران
را ظهور دهد، و تنها چيزى كه در عالم به ذات خود ظاهر و براى غير خود مظهر باشد
همان نور است.
پس خداى تعالى نورى است كه آسمانها و زمين با اشراق او بر آنها ظهور يافته اند،
همچنان كه انوار حسى نيز اين طورند، يعنى خود آنها ظاهرند و با تابيدن به اجسام
ظلمانى و كدر، آنها را روشن مى كنند، با اين تفاوت كه ظهور اشياء به نور الهى
عين وجود يافتن آنها است، ولى ظهور اجسام كثيف به وسيله انوار حسى غير از اصل
وجود آنها است.
در اين ميان نور خاصى هست كه تنها مؤمنين با آن روشن مى شوند، و به وسيله آن به
سوى اعمال صالح راه مى يابند و آن نور معرفت است كه دلها و ديده هاى مؤمنين در
روزى كه دلها و ديده ها زير و رو مى شود، به آن روشن مى گردد، و در نتيجه به
سوى سعادت جاودانه خود هدايت مى شوند، و آنچه در دنيا برايشان غيب بود در آن
روز برايشان عيان مى شود.
خداى تعالى اين نور را به چراغى مثل زده كه در شيشه اى قرار داشته باشد و با
روغن زيتونى در غايت صفا بسوزد و چون شيشه چراغ نيز صاف است، مانند كوكب درى
بدرخشد، و صفاى اين با صفاى آن، نور على نور تشكيل دهد، و اين چراغ در خانه هاى
عبادت آويخته باشد، خانه هايى كه در آنها مردانى مؤمن، خداى را تسبيح كنند،
مردانى كه تجارت و بيع ايشان را از ياد پروردگارشان و از عبادت خدا باز نمى
دارد.
اين مثال، صفت نور معرفتى است كه خداى تعالى مؤمنين را با آن گرامى داشته، نورى
كه دنبالش سعادت هميشگى است، و كفار را از آن محروم كرده، و ايشان را در ظلماتى
قرار داده كه هيچ نمى بينند. پس كسى كه مشغول با پروردگار خويش باشد و از متاع
حيات دنيا اعراض كند به نورى از ناحيه خدا اختصاص مى يابد،و خدا هر چه بخواهد
مى كند، ملك از آن او است، و باز گشت به سوى او است، و هر حكمى بخواهد مى راند،
قطره باران و تگرگ را از يك ابر مى بارد، و شب و روز را جابجا مى كند، گروهى از
حيوانات را طورى قرار داده كه با شكم راه بروند، و گروهى ديگر با دو پا و گروه
سوم با چهار پا، با اينكه همه آنها را از آب آفريده.
اين آيات چنان نيست كه به كلى با آيات قبلى اجنبى باشد، بلكه وجه اتصالى با
آنها دارد، چون آيات قبل كه احكام و شرايع را بيان مى كرد بدينجا خاتمه يافت كه
(و لقد انزلنا اليكم آيات مبينات و
مثلا من الّذين خلوا من قبلكم و موعظة للمتّقين
) كه در آن گفتگو از بيان شد، و معلوم است كه بيان به معناى
اظهار حقايق معارف، و در نتيجه تنويرى است الهى.
علاوه بر اين در آيه مذكور كلمه (آيات
) آمده بود، و آيات همان قرآن است
كه خداى تعالى در چند جا آن را نور خوانده، مانند آيه
(و انزلنا اليكم نورا مبينا).
|
اللّه نور السموات و الارض ... |
كلمه (مشكاة
) به طورى كه راغب و ديگران گفته
اند طاقچه و شكاف بدون منفذ و روزنه اى است كه در ديوار خانه مى سازند، تا اثاث
خانه و از آن جمله چراغ را در آن بگذارند، و اين غير از فانوس است، (چون فانوس
جا چراغى منقول و متحرك را مى گويند).
و كلمه (كوكب
) درى به معناى ستاره پر نور است كه
در آسمان چند عدد انگشت شمار از آنها ديده مى شود، و كلمه
(ايقاد)
به معناى روشن كردن چراغ يا آتش است، و كلمه (زيت
) به معناى روغنى است كه از زيتون
مى گيرند.
معناى (نور)
و توضيح مراد از اينكه فرمود: (خدا نور
آسمانها و زمين است)
و كلمه (نور)
معنايى معروف دارد، و آن عبارت است از چيزى كه اجسام كثيف و تيره را براى ديدن
ما روشن مى كند و هر چيزى به وسيله آن ظاهر و هويدا مى گردد، ولى خود نور براى
ما به نفس ذاتش مكشوف و هويدا است، چيز ديگرى آن را ظاهر نمى كند. پس نور عبارت
است از چيزى كه ظاهر بالذات و مظهر غير است، مظهر اجسام قابل ديدن مى باشد.
اين اولين معنايى است كه كلمه نور را براى آن وضع كردند و بعدا به نحو استعاره
يا حقيقت ثانوى به طور كلى در هر چيزى كه محسوسات را مكشوف مى سازد استعمال
نمودند، در نتيجه خود حواس ظاهر ما را نيز نور يا داراى نور كه محسوسات به آن
ظاهر مى گردد خواندند، مانند حس سامعه و شامه و ذائقه و لامسه و سپس از اين هم
عمومى ترش كرده شامل غير محسوسش هم نمودند، در نتيجه عقل را نورى خواندند كه
معقولات را ظاهر مى كند، و همه اين اطلاقات با تحليلى در معناى نور است، كه گفت
يم معنايش عبارت است از ظاهر بنفسه و مظهر غير.
و چون وجود و هستى هر چيزى باعث ظهور آن چيز براى ديگران است، مصداق تام نور مى
باشد، و از سوى ديگر چون موجودات امكانى، وجودشان به ايجاد خداى تعالى است، پس
خداى تعالى كامل ترين مصداق نور مى باشد، او است كه ظاهر بالذات و مظهر ما سواى
خويش است، و هر موجودى به وسيله او ظهور مى يابد و موجود مى شود.
پس خداى سبحان نورى است كه به وسيله او آسمانها و زمين ظهور يافته اند، اين است
مراد جمله (اللّه نور السموات و
الارض )، چون نور را اضافه كرده به
آسمانها و زمين، و آنگاه آن را حمل كرده بر اسم جلاله
(اللّه
) و فرموده نور آسمان و زمين الله است، ناچار منظور آن كسى هم كه
آيه را معنا كرده به (اللّه منور
السموات و الارض - خدا نورانى كننده آسمانها و زمين است
) همين است، و منظور عمده اش اين بوده كه كسى خيال نكند كه خدا
عبارت از نور عاريتى قائم به آسمانها و زمين است، و يا به عبارت ديگر از وجودى
كه بر آنها حمل مى شود و گفته مى شود: آسمان وجود دارد، زمين وجود دارد، اين
سخن بسيار باطل است و خدا بزرگ تر از اينها است.
خداوند براى همه موجودات
(معلوم) است و همه او را مى شناسند
از اينجا استفاده مى شود كه خداى تعالى براى هيچ موجودى مجهول نيست، چون
ظهور تمامى اشياء براى خود و يا براى غير، ناشى از اظهار خدا است، اگر خدا چيزى
را اظهار نمى كرد وهستى نمى بخشيد ظهورى نمى يافت. پس قبل از هر چيز ظاهر
بالذات خدا است. و به اين حقيقت اشاره كرده و بعد از دو آيه فرموده :
(الم تر ان اللّه يسبح له من فى
السموات و الارض و الطير صافات كل قد علم صلاتة و تسبيحه
) مگر نمى بينى كه براى خدا تسبيح
مى كند هر كس كه در آسمانها و زمين است، و مرغ در حالى كه بدون بال زدن پرواز
مى كند، و هر يك از آنها نماز و تسبيح خود را مى داند، براى اينكه اين آيه براى
تمامى موجودات تسبيح اثبات مى كند، و لازمه آن اين است كه تمامى موجودات خدا را
بشناسند، چون تسبيح و صلات از كسى صحيح است كه بداند چه كسى را تسبيح مى كند، و
براى چه كسى عبادت مى كند، پس اين آيه نظير آيه
(و ان من شى ء الا يسبح بحمده و لكن لا تفقهون تسبيحهم
) مى باشد كه به زودى بحث آن خواهد
آمد - ان شاء الله تعالى.
پس تا اينجا اين معنا به دست آمد كه مراد از نور در جمله
(خدا نور آسمانها و زمين است
) نور خداست، كه از آن، نور عام
عالمى نشات مى گيرد، نورى كه هر چيزى به وسيله آن روشن مى شود، و با وجود هر
چيزى مساوى است، و عبارت اخراى آن است و اين همان رحمت عام الهى است.
مقصود از نور خدا همان نور ايمان و معرفت است كه به
مؤمنين اختصاص دارد
مثل نوره - اين آيه شريفه، نور خدا را توصيف مى كند، و اگر كلمه
(نور)
را اضافه به ضمير خدا كرده، و فرموده (نور
او) - با در نظر گرفتن اينكه اضافه
مذكور، لاميه است و معنايش (نورى كه
مال اوست ) مى باشد - خود دليل بر
اين است كه مراد وصف آن نور كه خود خداست نيست، بلكه مراد و صف آن نورى است كه
خدا آن را افاضه مى كند، البته باز مراد از آن، نور عامى كه افاضه اش كرده، و
به وسيله آن هر چيزى ظهور يافته و عبارت است از وجودى كه هرچيزى به آن وصف مى
گردد نيست به دليل اينكه بعد از تتميم مثل فوق، فرموده :
(خدا هر كه را بخواهد به سوى نور خود هدايت مى كند)
و اگر مقصود (وجود)
بود كه همه موجودات به آن رسيده اند، ديگر به موجود خاصى اختص اص نداشت، بلكه
مراد از آن نور، نورى است خاص كه خداى تعالى آن را تنها به مؤمنين اختصاص
داده و آن به طورى كه از كلام استفاده مى شود حقيقت ايمان است.
همچنان كه در ساير موارد قرآن كريم مى بينيم خداى سبحان اين نور خاص را به خود
نسبت داده، مثلا فرموده : (يريدون
ليطفوا نور اللّه بافواههم و اللّه متم نوره )
و نيز فرموده : (او من كان ميتا
فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى النّاس كمن مثله فى الظلمات ليس بخارج
منها) و نيز فرموده :
(يوتكم كفلين من رحمتة و يجعل لكم
نورا تمشون ) به و نيز فرموده :
(افمن شرح اللّه صدره للاسلام فهو
على نور من ربه ) و اين نور همان
نور ايمان و معرفت است كه گفتيم خداوند به مؤمنين اختصاص داده تا در راه به سوى
پروردگارشان از آن استفاده كنند.
و مراد از آن قرآن نيست، همچنان كه بعضى پنداشته اند براى اينكه آيه، در مقام
توصيف عموم مؤمنين است كه قبل از نزول قرآن چه وضعى داشتند و بعد از آن چه وضعى
به خود گرفتند، علاوه بر اين در چند جاى قرآن صريحا اين نور را وصف مؤمنين
خوانده از آن جمله فرموده : (لهم
اجرهم و نورهم ) و نيز فرموده
(يقولون ربّنا اتمم لنا نورنا)
و معنا ندارد كه قرآن وصف مؤمنين باشد، و اگر به اعتبار معارفى كه قرآن براى
آنان كشف مى كند در نظر گرفته شود، بازبه همان معنايى كه ما گفتيم بر مى گردد.
تمثيل نور خدا به نور چراغ (مثل نوره كمشكوة ...)
براى بيان تابش نور ايمان ومعرفت در قلوب مؤمنين
(كمشكوه فيها مصباح المصباح
فى زجاجة ) - آنچه تشبيه به مشكات
شده، به مشكات و همه خصوصياتى كه در آيه براى آن آمده تشبيه شده، نه تنها به
كلمه مشكات، يعنى (فيها مصباح
المصباح فى زجاجة...) همه در اين
تشبيه دخالت دارند، چون اگر تنها به مشكات تشبيه شده باشد معنا فاسد مى شود، و
اين در تمثيلات قرآن نظاير زيادى دارد.
(الزجاجة كانها كوكب درى
) - تشبيه
(زجاجة
) به (كوكب درى
) به خاطر شدت و بسيارى لمعان نور
مصباح و تابش آن است، معمولا وقتى شيشه را روى چراغ بگذارند بهتر مى سوزد، و
ديگر با وزش باد نوسان و اضطراب پيدا نمى كند و در نتيجه مانند كوكب درى مى
درخشد و درخشش آن ثابت است.
(يوقد من شحرة مباركة زيتونة، لا
شرقية و لا غربية يكاد زيتها يضى ء، و لو لم تمسسه نار)
- اين آيه خبر بعد از خبر است براى مصباح، يعنى مصباح مى سوزد در حالى كه
اشتعال خود را از درخت مبارك زيتونى گرفته كه نه غربى است و نه شرقى، يعنى
اشتعالش از روغن است كه از درخت زيتون گرفته مى شود.و مقصود از اينكه فرمود آن
درخت نه شرقى است و نه غربى اين است كه نه در جانب مشرق روييده و نه در جانب
مغرب، تا در نتيجه سايه آن در جانب مخالف بيفتد، و ميوه اش به خوبى نرسد و
روغنش صاف و زلال نشود، بلكه در وسط قرار دارد و ميوه اش به خوبى مى رسد و
روغنش زلال مى شود.
دليل بر اين معنا، جمله (يكاد زيتها
يضى ء، و لو لم تمسسه نار) است، چون
ظاهر سياق اين است كه مراد از آن، صفا و زلالى روغن و كمال استعداد آن براى
اشتعال است و اين صفاى روغن از درختى حاصل مى شود كه داراى آن دو صفت نه شرقى و
نه غربى باشد. و اما گفتار بعضى از مفسرين كه گفته اند: مراد از جمله
(لا شرقيه و لا غربية
) اين است كه درخت مذكور درخت
دنيايى نيست تا در مشرق و يا در مغرب برويد بلكه درخت بهشتى است و همچنين گفتار
بعضى ديگر كه گفته اند: مراد اين است كه اين درخت از درختان مشرق معمور و مغرب
معمور دنيا نيست، بلكه از درختان شام است در ميان مشرق و مغرب قرار دارد كه زيت
آن بهترين زيت است، قابل قبول نيست، چون از سياق فهميده نمى شود.
(نور على نور)
- اين جمله خبر است براى مبتداى حذف شده و آن مبتدا ضميرى است كه به نور زجاجة
بر مى گردد، و نور زجاجة از سياق فهميده مى شودو معنايش اين است كه نور زجاجة
مذكور نورى است عظيم بالاى نور عظيمى ديگر، يعنى نورى در كمال تلمع و درخشش.
مراد از جمله (نور
على نور) در آيه شريفه
و مراد (از بودن نور بالاى
نور) به طورى كه بعضى گفته اند: دو
چندان بودن و شدت آن است نه تعددش. پس مراد اين نيست كه نور معين يا غير معينى
است بالاى نورى ديگر نظير آن، و نيز مراد اين نيست كه آن نور مجمع دو نور است،
بلكه مراد اين است كه آن نورى است متضاعف و دو چندان، بدون اينكه هر يك از
ديگرى متمايز باشد، و اين گونه تعبيرات در كلام شايع است.
و اين معنا خالى از جودت و زيبايى نيست و هر چند كه مراد از آن را تعدد نور
بدانيم باز خالى از لطف و دقت نمى باشد، چون همانطور كه نور صادر از مصباح
نسبتى به مصباح دارد، هم چنين نسبتى هم به شيشه لوله دارد كه باعث درخشش آن
شده، چيزى كه هست نسبتش به مصباح بالاصاله و بالحقيقه است، و نسبتش به زجاجة به
مجاز و استعاره و در عين اينكه نور با تعدد و تغاير دو نسبت، متعدد مى شود، در
عين حال به حسب حقيقت يك نور بيش نيست و زجاجة خودش نور ندارد. پس زجاجة از نظر
تعدد نسبت، نورى دارد غير از نور چراغ، ولى نور او قائم به نور چراغ است و از
آن استمداد جسته است.
و اين اعتبار بعينه در نور خداى تعالى كه ممثل له اين مثال است جريان دارد، چون
نور ايمان و معرفت در دلهاى مؤمنين نورى است عاريتى و مقتبس از نور خدا و قائم
به آن و مستمد از آن است.
پس تا اينجا اين مطلب به دست آمد كه (ممثل
له ) عبارت است از نور خدا كه به
دلهاى مؤمنين تابيده و (مثل
) عبارت است از نور تابيده از لوله
شيشه چراغ، چراغى كه از روغنى پاك و زلال مى سوزد، و در شيشه قرار دارد، زيرا
نور چراغ كه از زجاجة (لوله شيشه اى ) به بيرون مى تابد تابش آن بهتر و قويتر
مى باشد، چون آن شيشه و مشكات نور را جمع آورى نموده و به كسانى كه طالب نورند
منعكس مى كند.
پس آوردن قيد مشكات براى اين است كه بر اجتماع نور در شكم آن، و انعكاسش به جو
خانه دلالت كند، و قيد روغن آن هم از درخت زيتونى نه شرقى و نه غربى براى اين
است كه بر صفا و زلالى روغن، و جودت آن، و در نتيجه صفاى نور آن به خاطر خوش
سوزيش دلالت كند، چون دنبالش مى فرمايد، روغنى است كه تو گويى بدون
كبريت هم مى
خواهد مشتعل شود، (اينقدر شدت احتراق دارد).
و وصف (نور على نور)
براى دلالت بر دو برابرى نور، و يا به آن احتمال ديگر بر استمداد نور زجاج از
نور مصباح است.
مؤمنينى كه داراى ايمان كامل هستند از نور خدا بهره
مى گيرند
(يهدى اللّه لنوره من يشاء)
- اين جمله اول مطلب است، و اختصاص به مؤمنين را به نور ايمان و معرفت و
محروميت كفار را از آن، تعليل مى كند و از سياق چنين معلوم مى شود كه مراد از
(من يشاء - هر كه را بخواهد)
همان مردمى هستند كه در آيه (رجال
لا تلهيهم تجاره و لا بيع عن ذكر الله...)
يادشان كرده است، و خلاصه مؤمنينى هستند كه داراى كمال ايمان باشند.
و معناى آيه اين است كه خداى تعالى به سوى نور خود هدايت مى كند كسانى را كه
داراى كمال ايمان باشند، نه كسانى را كه متصف به كفر باشند، - كه به زودى
درباره ايشان سخن مى گويد - و اين به خاطر صرف مشيت او است.
و معناى آيه اين نيست كه خدا به مشيت خود بعضى افراد را به سوى نورش هدايت مى
كند و بعضى را هدايت نمى كند، تا در تعميم آن محتاج شويم به اينكه بگوييم وقتى
هدايت بعضى مورد مشيت و خواست او قرار مى گيرد كه محل مستعد براى قبول هدايت
باشد، يعنى حسن سريره و عمل داشته باشد، و اين محل تنها دلهاى اهل ايمان است،
نه اهل كفر، (دقت بفرماييد).
دليل بر اينكه معناى آيه همان است كه ما گفتيم نه معنى ديگرى، جمله
(و لله ملك السموات و الارض...)
است به بيانى كه -ان شاء اللّه - خواهد آمد.
(و يضرب الله الا مثال للناس و
اللّه بكل شى ء عليم ) - اين جمله
اشاره است به اينكه در باطن مثلى كه زده شد اسرارى از علم نهفته است، اگر به
عنوان مثل آورده شد براى اين بود كه از آسان ترين طرق، آن حقايق و دقايق را
رسانده باشد، تا عالم و عامى هر دو آن را بفهمند، و هر يك نصيب خود را از آن
بگيرد، همچنان كه فرموده : (و تلك
الامثال نضربها للناس و ما يعقلها الا العالمون
). المیزان
امام علی امیرالمومنین علیه السلام می فرماید: